رضا عاطفی: در فاصله کوتاهی از انتشار شماره پیشین «شهرخ»، شرایط کشور بار دیگر دستخوش تحولاتی شده که بازتاب آن را می‌توان در زندگی روزمره مردم مشاهده کرد. نگرانی از احتمال گسترش تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا، همزمان با افزایش فشارهای اقتصادی و نوسانات بازار، فضای نااطمینانی را بیش از گذشته بر جامعه حاکم کرده و بسیاری از خانواده‌ها و فعالان اقتصادی را نسبت به آینده نگران ساخته است.
 
گیلان اگرچه مستقیما با حمله نظامی آمریکا به ایران مواجه نشده، اما از آثار اقتصادی و معیشتی آن بی‌تاثیر نیست. افزایش نرخ ارز، رشد هزینه تامین کالا و مواد اولیه و بالا رفتن هزینه‌های تولید و خدمات، فشار مضاعفی بر کشاورزان، اصناف و صاحبان کسب‌وکار استان وارد کرده است. امروز در شالیزارها،باغ‌ها و کارگاه‌های کوچک استان، تولیدکنندگان با افزایش قیمت کود، سم، ماشین ‌آلات، حمل ‌و نقل و سایر نهاده‌های تولید روبه‌رو هستند؛ هزینه‌هایی که در نهایت خود را در قیمت تمام‌شده محصولات و معیشت مردم نشان می‌دهد.
  
این شرایط تنها به بخش کشاورزی محدود نمی‌شود. گردشگری، خدمات، تجارت و کسب ‌و کارهای کوچک که از ارکان اصلی اقتصاد گیلان به شمار می‌روند نیز از فضای بی‌ثبات این روزها تاثیر پذیرفته‌اند. فعالان این حوزه‌ها بیش از هر چیز به محیطی آرام و قابل پیش‌بینی نیاز دارند تا بتوانند برای ادامه فعالیت و سرمایه‌گذاری خود برنامه‌ریزی کنند. در چنین فضایی، افزایش هزینه‌ها و کاهش قدرت خرید مردم، به طور طبیعی بر میزان تقاضا و رونق اقتصادی نیز اثرگذار خواهد بود. از همین رو، ایجاد ثبات اقتصادی و کاهش نااطمینانی، تنها یک مطالبه عمومی نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ پویایی اقتصادی استان‌هایی مانند گیلان محسوب می‌شود؛ ثباتی که تنها به آرامش بازار ارز خلاصه نمی‌شود، بلکه امکان برنامه‌ریزی برای زندگی، تولید، سرمایه‌گذاری و آینده را فراهم کند. تجربه نیز نشان داده هر زمان میان توانمندی‌های میدانی و ظرفیت‌های دیپلماتیک کشور هماهنگی بیشتری وجود داشته، امکان مدیریت بهتر بحران‌ها، کاهش تنش‌ها و صیانت از منافع ملی نیز فراهم شده است.
 
در کنار این دغدغه‌ها، نگرانی دیگری نیز این روزها مطرح است؛ احتمال اختلال یا قطع اینترنت در صورت تشدید درگیری‌های نظامی. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که چنین اتفاقی صرفاً ارتباطات روزمره را مختل نمی‌کند، بلکه فعالیت هزاران کسب ‌و کار اینترنتی، فروشگاه آنلاین، تولیدکننده محتوا و ارائه‌دهنده خدمات را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد و می‌تواند فشار اقتصادی مضاعفی بر خانواده‌ها وارد کند.
با وجود همه این نگرانی‌ها، زندگی در گیلان همچنان در جریان است. کشاورزان مشغول برداشت محصول‌اند، بازارها هر روز فعالیت خود را پی می گیرند، واحدهای تولیدی و خدماتی با وجود دشواری‌ها به کار ادامه می‌دهند و مردم می‌کوشند زندگی عادی خود را حفظ کنند. شاید همین روحیه امید و استمرار، بزرگ‌ترین سرمایه اجتماعی در روزهای سخت باشد.
 
مردم ایران در سال‌های گذشته بارها نشان داده‌اند که در برابر دشواری‌ها، صبور و مقاوم هستند، اما تداوم این صبوری نیازمند تصمیم‌های سنجیده، نگاه کارشناسانه و ترسیم چشم‌اندازی روشن برای آینده است. آرامش، امنیت و ثبات، خواسته مشترک مردم است؛ مطالبه‌ای که امروز بیش از هر زمان دیگری باید در کانون سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری قرار گیرد.

منتشر شده در مرداد 1405 نشریه شهرخ

منتشر شده در اولین شماره ماهنامه شهرخ: «شَهرُخ» حاصل تصمیمی ساده بود، اما پشت آن یک نیت جدی و یک دغدغه‌ی دیرینه وجود داشت. ما به‌عنوان جمعی رسانه‌ای که سال‌ها در فضای مجازی فعال بوده‌ایم، نیاز به بستری ماندگارتر را احساس کردیم؛ بستری که برخی محتواها، تحلیل‌ها و روایت‌های اختصاصی‌ ما را، نه در حافظه‌ی موقت صفحات دیجیتال، بلکه در برگه‌هایی قابل لمس، بایگانی کند.

برخی حرف‌ها و تجربه‌ها، شایسته‌ی این هستند که ثبت شوند، ورق زده شوند و در حافظه‌ی فیزیکی زمان باقی بمانند. «شَهرُخ» به همین دلیل متولد شد: تا جایی باشد برای بازتاب دادن چهره‌ی شهر، مردمانش، تغییراتش و دغدغه‌هایی که گاه در سایه‌ی شتاب روزمرگی پنهان می‌مانند.

ما این ماهنامه را با تمرکز بر گیلان آغاز کرده‌ایم؛ استانی که هم پتانسیل‌های بزرگی دارد، هم چالش‌هایی که نیازمند گفت‌وگو، نقد، مستندسازی و مشارکت اجتماعی است. از موضوعات زیست‌محیطی گرفته تا عدالت اجتماعی، از معماری و شهرسازی تا رسانه و فرهنگ عمومی، همه و همه دغدغه‌های ما هستند؛ چرا که توسعه پایدار، امری چندبُعدی است و بدون توجه به همه‌ی این ابعاد، ممکن نیست.

نام «شَهرُخ» برای ما معنایی خاص دارد: رخِ شهر. چهره‌ای که هر روز و هر شب در کوچه‌ و خیابان‌های شهر دیده می‌شود. در نگاه مردم، در صف‌ها، در گفتگوهای کافه‌ای، در تاریکی خاموشِ یک مغازه تعطیل‌شده، در شور یک رویداد محلی. این چهره گاهی دیده می‌شود، گاهی نه؛ گاهی ثبت می‌شود، اما بیشتر اوقات فراموش. ما آمده‌ایم تا ثبت کنیم، برای امروز و برای آیندگان.

انتشار نخستین شماره‌ ما، ناخواسته همزمان شد با روزهایی پرتنش و حساس در سطح ملی. حمله‌ی رژیم صهیونیستی اسرائیل به خاک ایران، فضایی از نگرانی و التهاب را پدید آورده است. اما ما باور داریم در همین روزها، بیش از همیشه باید نوشت، باید آرام ماند، و باید به مسئولیت رسانه‌ای خود وفادار بود. ما نه برای پیش‌بینی آمده‌ایم، نه برای قضاوت؛ بلکه آمده‌ایم تا روایت کنیم، مستند کنیم، تحلیل کنیم و همراه بمانیم. به امید روزهایی روشن‌تر و امن‌تر برای ایران و گیلان.

شَهرُخ تنها یک رسانه چاپی نیست؛ آغاز راهی‌ست برای جمع‌آوری و بایگانی روایت‌هایی که در قالب پروژه‌های روزمره گم می‌شوند. روایت‌هایی که ما پیش‌تر در بسترهای دیگر گفته‌ایم و حالا می‌خواهیم آن‌ها را با دقت و فراغ بال، در شکلی ماندگارتر و حرفه‌ای‌تر منتشر کنیم.

ما خود را بخشی از یک جریان کلان‌تر می‌دانیم؛ جریانی که وظیفه‌ی خود را آگاهی‌بخشی، تقویت حافظه اجتماعی، و مستندسازی لحظات ریز اما پرمعنای زیست شهری و اجتماعی می‌داند. در این مسیر، «شَهرُخ» تلاش می‌کند چهره‌ی واقعی‌تر و انسانی‌تری از جامعه امروز ما به تصویر بکشد.

امید داریم هر شماره‌ این ماهنامه، گامی باشد در جهت ایجاد فهمی دقیق‌تر، نگاهی ژرف‌تر و مشارکتی آگاهانه‌تر در روند توسعه‌ جامعه‌ای که دوستش داریم و می‌خواهیم در ساختنش سهیم باشیم.

بارش شدید باران اواخر بهمن ماه در گیلان تنها با هشدار «نارنجی» همراه بود. هشداری که تنها یک روز قبل از بارش ها صادر شد و اکثر شهروندان وقتی از آن مطلع شدند که سیل برخی مناطق را فرا گرفته بود.

رضا عاطفی-منتشر شده در کلانشهر: این تجربه تلخ در اسفندماه به شکلی معکوس تکرار شد؛ این بار نه تنها هشدار زودهنگام داده شد، بلکه سطح هشدار از «نارنجی» به «قرمز» تغییر یافت.

بارش شدید باران اواخر بهمن ماه در گیلان تنها با هشدار «نارنجی» همراه بود. هشداری که تنها یک روز قبل از بارش ها صادر شد و اکثر شهروندان وقتی از آن مطلع شدند که سیل برخی مناطق را فرا گرفته بود. این تجربه تلخ در اسفندماه به شکلی معکوس تکرار شد؛ این بار نه تنها هشدار زودهنگام داده شد، بلکه سطح هشدار از «نارنجی» به «قرمز» تغییر یافت. اما تا این لحظه، مرکز استان تنها بارشی معمولی را تجربه کرده است.چگونگی مدیریت این موضوع، مردم را در تصمیم گیری های خود دچار سردرگمی کرده است.

علم هواشناسی، پیشگویی نیست

علم هواشناسی مانند طالع بینی نیست؛ بلکه بر اساس داده های علمی و مدل های عددی شکل می گیرد. اما حتی در پیشرفته ترین کشورها، همچنان احتمال خطا وجود دارد. در موج اخیر نیز سایت های معتبر بین المللی برای رشت بارش برف را پیش بینی کرده بودند، اما شرایط جوی در لحظه تغییر کرد و بارش برف به باران تبدیل شد.
نگارنده هم ابتدا فکر می کرد که سرش کلاه رفته است! اما واقعیت این است که اقلیم متغیر گیلان و امکان تغییرات ناگهانی در وضعیت سامانه های بارشی را نباید دست کم گرفت. شهروندی که صبح، در اپلیکیشن هواشناسی گوشی اش بارش برف را می دید و هم زمان پیامک هشدار مدیریت بحران را دریافت می کرد، انتظار یک کولاک را داشت، درحالی که در عمل تنها با بارش باران مواجه شد. این مسئله، اعتماد مردم به هشدارها را زیر سؤال برده است.

بحران واقعی، از دست رفتن اعتماد است

یکی از مهم ترین پیامدهای این وضعیت، کاهش اعتماد عمومی به هشدارهای رسمی است. در گذشته، شهروندان با تجربه بارش های سنگین، هشدارهای رسمی را جدی می گرفتند. اما حالا که برخی هشدارها بیش از حد محتاطانه یا نامتناسب صادر می شود، مردم دچار تردید می شوند و ممکن است در شرایط بحرانی واقعی، توصیه های ضروری را نادیده بگیرند.
در این بین، برخی از رسانه های هواشناسی هم چندین روز قبل از ورود سیستم بارشی با گذاشتن هشتگ هایی مثل #طوفان_سپید_۵ و #غریبه_ی_قطبی به مشکلات اطلاع رسانی اضافه کردند و مردم را بیش از حد ترساندند.

این نوع فضاسازی رسانه ای، در کنار هشدارهای نامطمئن، باعث شد که بسیاری از مردم بین احتیاط منطقی و نگرانی افراطی سردرگم شوند.

تعطیلی های کم سابقه مدارس و ادارات

نگاهی به آمار تعطیلی ها نشان می دهد که امسال با وجود عدم بارشِ برف جدی در جلگه استان، مدارس و دانشگاه های گیلان حداقل ۱۱ روز تعطیل (یا مجازی) شده اند. جالب است که در دهه های گذشته، با وجود بارش چندین سانتی متری برف، دانش آموزان مجبور بودند صبح زود رادیو یا تلویزیون را چک کنند تا ببینند تعطیل هستند یا نه. معمولاً هم دبستانی ها بیشتر از سایر مقاطع تعطیل می شدند. اما امسال، دانش آموزان و دانشجویان بدون انتظار برای صدای باد و بوران، با خیال راحت کل هفته را تعطیل هستند.
حتی ادارات دولتی هم از این تعطیلی ها بی نصیب نماندند. امسال حداقل ۵ روز ادارات استان (برخی استان های کشور بیشتر از یک هفته) به دلیل سرمای هوا و ناترازی مصرف انرژی تعطیل شدند و البته که نقش ناترازی انرژی در این تعطیلی ها غیرقابل انکار است، اما آیا این تعطیلات واقعا ضروری بوده است؟
تجربه دهه های گذشته نشان می دهد که مدیریت بحران در شرایط سخت باید به گونه ای باشد که زندگی عادی مردم دچار اختلال نشود. تعطیلی های بی رویه علاوه بر ایجاد مشکلات آموزشی، می تواند بهره وری اقتصادی را نیز کاهش دهد.

مردم چرا نگران می شوند؟

وقتی ستاد بحران پیامک هشدار می فرستد، هواشناسی اعلام آماده باش می کند و استاندار از بارش سنگین می گوید، طبیعی است که مردم گیلان با خاطره برف سنگین ۱۳۸۳، مضطرب شوند. بسیاری به فروشگاه ها هجوم می برند، مواد غذایی ذخیره می کنند و باک بنزین خودروهایشان را پر می کنند تا در صورت قطعی برق، حداقل بتوانند در اتومبیل، خود را گرم کنند.
این نوع رفتار، بیش از آنکه نشانه احتیاط باشد، نتیجه بی اعتمادی به مدیریت بحران است. اما آیا واقعاً این حجم از نگرانی ضروری است؟ قطعی برق و بسته شدن راه ها ممکن است اتفاق بیفتد، اما هجوم بی رویه به فروشگاه ها و ایجاد صف های طولانی، خود یک بحران جدید می سازد. بهتر است به جای دامن زدن به نگرانی، منطقی تر عمل کنیم.

چه باید کرد؟

۱. بهینه سازی اطلاع رسانی: سازمان هواشناسی باید با شفافیت بیشتری درباره پیش بینی های خود توضیح دهد و احتمال خطا را نیز اعلام کند.
۲. آموزش عمومی: مردم باید درک بهتری از پیش بینی های جوی پیدا کنند و تفاوت هشدارهای مختلف را بدانند و تحت تاثیر جوسازی های غیرواقعی برخی صفحات و کانال ها در شبکه های اجتماعی قرار نگیرند.

۳. بهبود مدیریت بحران: ستاد بحران باید بر اساس داده های دقیق تر، هشدارها را صادر کند تا اعتماد عمومی از بین نرود.
۴. اجتناب از رفتارهای هیجانی: شهروندان باید به نیاز واقعی خود در روزهای سرد فکر کنند و از خرید و ذخیره بیش از حد مواد غذایی و سوخت خودداری کنند.

به لب رسیده جان، کجایی؟

مردم گیلان طی این روزها بارها به پنجره ها چشم دوخته اند و منتظر برفی بوده اند که نیامده است. در نهایت، همان بارانی که همیشه با آن خو گرفته اند، بارید. تجربه اسفند ۱۴۰۳ نشان داد که پیش بینی های هواشناسی اگرچه ضروری و مفیدند، اما همیشه دقیق نیستند.
آنچه بیش از همه اهمیت دارد، اطلاع رسانی صحیح و علمی است تا اعتماد عمومی به هواشناسی و مدیریت بحران از بین نرود؛ چراکه بدون این اعتماد، حتی دقیق ترین پیش بینی ها هم بی اثر خواهند بود. در این میان، اتخاذ تصمیم های منطقی و متعادل از سوی مردم و مسئولان، کلید مواجهه درست با هشدارهاست. نه افراط، نه تفریط؛ چراکه هر تصمیم نادرست، می تواند به بحرانی بزرگ تر تبدیل شود.

بنر در دست پرسنل بیکار شده ی ایستگاه عوارضی امام زاده هاشم رشت تنها یک هشدار نیست؛ بلکه دعوتی است برای همفکری و تلاش برای ساخت آینده ای که در آن تکنولوژی و انسان کنار هم، نه در برابر هم، فعالیت کنند.

رضا عاطفی–منتشر شده در کلانشهر:در عکس منتشر شده از ایستگاه عوارضی امامزاده هاشم رشت، دو مرد، بنری در دست دارند که روی آن نوشته شده: «بیکاری پرسنل عوارضی امامزاده هاشم پس از 15 سال، اشتغال حق ماست» این جمله ساده اما تأثیرگذار، تلخی از دست دادن محلِ درآمد را پس از سال ها فعالیت در یک موقعیت شغلی به تصویر می کشد. هرچند چهره این افراد در تصویر دیده نمی شود، اما پیام آن ها روشن و آشکار است: آن ها نگران از دست دادن زندگی شان به خاطر تغییرات تکنولوژیکی هستند که به سرعت جایگزین نیروی انسانی می شود.

این مسئله تنها به این ایستگاه محدود نمی شود؛ در استان گیلان و بسیاری دیگر از نقاط کشور، فناوری و هوش مصنوعی در حال تغییر ساختارهای اقتصادی هستند. در بخش کشاورزی، ورود ماشین آلات مدرن به این صنعت، باعث کاهش نیاز به نیروی کار انسانی شده است. به عنوان مثال، با توسعه تکنولوژی های کشاورزی و استفاده از دستگاه های برداشت محصول، کشاورزانی که به کارهای دستی و سنتی مشغول بودند، با چالش هایی در حفظ شغل خود مواجه شده اند. همچنین، استفاده از سیستم های آبیاری خودکار و دستگاه های کاشت به کاهش نیاز به کارگران فصلی منجر شده است.

در صنعت تولید، به ویژه در کارخانجات کوچک و متوسط، ورود دستگاه های خودکار و رُبات ها به تولید، باعث کاهش نیروی کار انسانی شده است. بسیاری از کارگران خط تولید که سال ها در این کارخانجات مشغول به فعالیت بودند، اکنون با خطر بیکاری مواجه اند. در گیلان، کارگاه های تولیدی که به تولید محصولات دستی و محلی مشغول بودند، اکنون در حال رقابت با کارخانه های بزرگ و ماشینی هستند که محصولات مشابه را با هزینه کمتر و در زمان کوتاه تولید می کنند.

حوزه خدمات نیز از این تحولات بی نصیب نمانده است. با ورود سیستم های آنلاین برای رزرو هتل، رستوران و دیگر خدمات، بسیاری از مشاغل سنتی در این بخش تحت تأثیر قرار گرفته اند. کارکنان آژانس های مسافرتی و رستوران ها که روزگاری به مشتریان خدمات می دادند، حالا با کاهش مراجعه و نیاز به خدمات انسانی مواجه اند.

اما یکی از مسائل مهم در این تحولات، سن و تجربه کارکنان است. بسیاری از پرسنل این ایستگاه عوارض، همانند دیگر کارکنانی که در معرض این تغییرات قرار دارند، ممکن است سن و سال بالایی داشته باشند که یادگیری مهارت های جدید برای آن ها دشوارتر است. با این حال، در دنیای امروز، تنها راه مبارزه با بیکاری ناشی از فناوری، آموزش های مداوم و مهارت افزایی است. این تغییرات هرچند دردناک اند، اما اجتناب ناپذیرند.

دولت و نهادهای آموزشی باید به نقش کلیدی خود در بازآموزی و ارتقای مهارت های نیروی کار، به خصوص برای افرادی که سال ها در یک شغل خاص کار کرده اند، توجه بیشتری داشته باشند. در گیلان، با بهره گیری از ظرفیت های دانشگاه ها و مراکز فنی و حرفه ای می توانیم آموزش های تخصصی و مرتبط با حوزه های مدرن را ارائه دهیم تا افراد بتوانند خود را با نیازهای جدید بازار کار وفق دهند.

در این راستا، انتظار می رود که استاندار جدید گیلان و اداره کل راهداری و حمل و نقل جاده ای گیلان،راهکاری اساسی برای این کارگران و خانواده های آن ها بیابند.

هرچند تغییرات تکنولوژیکی غیرقابل اجتناب اند، اما اکنون با برنامه ریزی و پشتیبانی درست باید به کارگرانِ بیکار شده کمک کنیم تا در این دوران گذار، احساس کنند، «رها» نشده اند.

بنر در دست پرسنل بیکار شده ی ایستگاه عوارضی امام زاده هاشم رشت تنها یک هشدار نیست؛ بلکه دعوتی است برای همفکری و تلاش برای ساخت آینده ای که در آن تکنولوژی و انسان کنار هم، نه در برابر هم، فعالیت کنند.